Δημοσίευση: Βήμα Press | 6 Ιουλίου 2021
Αρκετοί πιστεύουν ότι η ανάπτυξη αποτελεί μια εσωτερική υπόθεση της κάθε χωρικής οικονομίας και προσδιορίζεται από εσωτερικούς παράγοντες· άλλοι θεωρούν ότι είναι μια φυτευτή διαδικασία και ορίζεται από εξωτερικές επιταγές· κάποιοι άλλοι διατείνονται ότι είναι θέμα μεγέθυνσης του προϊόντος μέσω της γνώσης και της τεχνολογικής προόδου ενώ ταυτόχρονα είναι και ζήτημα των θεσμών που είναι αρμόδιοι για την οργάνωση του συστήματος διανομής του προϊόντος στα άτομα και τις περιφέρειες. Επίσης, πολλοί είναι εκείνοι που θεωρούν ότι η συνολική διευθέτηση της ανάπτυξης συνδέεται με το αναφαίρετο δικαίωμα των τοπικών κοινωνιών να αποφασίζουν μόνες τους για τη διαχείρισή της. Άλλοι πιστεύουν ότι είναι όλα αυτά μαζί. Απέναντί τους στέκονται οι σκεπτικιστές που αμφιβάλουν ότι υπάρχει υπανάπτυξη και η προσπάθεια για ανάπτυξη είναι μια δικαιολογία του συστήματος. Τέλος, δεν λείπουν και εκείνοι που ισχυρίζονται, ότι είτε είναι εφικτό να επέλθει η ανάπτυξη είτε όχι, η κοινωνία δεν θα το μάθει ποτέ, διότι τα άτομα είναι αδύνατο να συμφωνήσουν μεταξύ τους σε μία και μοναδική πολιτική…
_ _
Το αναπτυξιακό φαινόμενο δεν είναι ένα απλό ζήτημα· αν ήταν, δεν θα χρειαζόταν να ενωθούν τρεις διαφορετικές επιστήμες για να το εξηγήσουν, καμμιά σχολή σκέψης δεν θα διαφωνούσε με τις άλλες ενώ θα αρκούσαν τα μέτρα της περιφερειακής πολιτικής και τα οικονομετρικά μοντέλα για να απαντήσουν στο τι είναι αυτό που επιθυμεί κάθε κοινωνία για να αναπτυχθεί. Αντιθέτως, φαίνεται ότι όλοι διαφωνούν με όλους: αρχικά για το πώς ορίζεται και έπειτα για το πώς επιτυγχάνεται.
Ο Paul Krugman είναι σαφής: μην έχετε εμπιστοσύνη ούτε στους θεσμούς ούτε στους αριθμούς· κανένα από τα δύο δεν είναι από μόνο του ικανό να ερμηνεύσει και να διευθύνει την ανοδική οικονομική επίδοση και την κοινωνική ευημερία των κρατών. Εστιάζουν υπερβολικά σε παράγοντες που δεν χρειάζεται και αφήνουν έξω από τις εκτιμήσεις τους παράγοντες που δεν μπορούν να ελέγξουν.
Ο Joseph Stiglitz, ομοίως: οι πολιτικοί ηγέτες συνηθίζουν να αποτιμούν την επιτυχία των πολιτικών προγραμμάτων τους σε όρους αύξησης του ΑΕΠ. Έτσι, κατά τη διαμόρφωση της προγραμματικής τους ατζέντας επικεντρώνουν υπερβολικά στους παράγοντες που το μεγεθύνουν. Αλλά το ΑΕΠ δεν είναι αναγκαστικά κατάλληλος δείκτης για το πραγματικό επίπεδο διαβίωσης των νοικοκυριών, οπότε τι γίνεται με τους παράγοντες που δεν εξηγούνται από αυτό;
Οι παραπάνω θέσεις είναι ο λόγος που οι δύο καθηγητές με μεγάλη επιρροή παγκοσμίως έχουν δεχθεί δριμεία κριτική από οπαδούς της παλαιάς σχολής σκέψης· διότι γκρεμίζουν το βολικό αφήγημα. Καθώς όποιος απορρίπτει τα επιχειρήματά τους, θα πρέπει να αντιπροτείνει και λύσεις. Αλλά οι νέες ιδέες αναπτύσσονται έξω από τη ζώνη άνεσης και έξω από τη ζώνη άνεσης δημιουργείται το κοινωνικό και το πολιτικό κόστος (ανάλογα με την οπτική γωνία που προσεγγίζει ένας λήπτης αποφάσεων την ισοοριακή αρχή, είναι φίλη ή δυνάστης).
Ο Paul Krugman θα απαντούσε ότι οι φανατικά μονομανείς decision makers έχουν τις σοβαρά κακές ιδέες: δηλαδή, κακές ιδέες που προσελκύουν τις προκαταλήψεις των σοβαρών ανθρώπων.
Πράγματι, μεταφέροντας την κατάσταση σε περιφερειακό επίπεδο, ένα συχνό λάθος των ληπτών αποφάσεων στα απομακρυσμένα κέντρα εξουσίας είναι ότι δεν λαμβάνουν υπ’ όψιν τις τοπικές ιδιαιτερότητες των μικρών και περιθωριοποιημένων τόπων, των οποίων την ανάπτυξη είναι αρμόδιοι να σχεδιάσουν, ή θεωρούν ότι η ποσοτικοποίηση ακόμη και των ποιοτικών προσδιοριστικών παραγόντων είναι λύση· με αποτέλεσμα να εφαρμόζουν μία συνταγή για όλα τα προβλήματα ανισότητας σε οποιοδήποτε σημείο του χώρου. Ωστόσο, για το ίδιο πρόβλημα άλλες δόσεις και συνδυασμοί μέτρων απαιτούνται σε μια περιοχή του βορρά και άλλες σε μια περιοχή του νότου. Προεκτείνοντας στο εθνικό επίπεδο, τα συστατικά του κάθε μείγματος πρέπει να βρίσκονται σε κατάλληλες δόσεις και συνδυασμούς για κάθε περιφέρεια και σε ισορροπία μεταξύ τους για να έχει συνολική επιτυχία η συνταγή. Όμως, πώς θα συμβεί αυτό, αν έστω σε μία περιφέρεια ή περιοχή της περιφέρειας έχει εφαρμοστεί ένα λάθος μείγμα πολιτικής; Και αν προεκτείνουμε στο υπερεθνικό / ευρωπαϊκό, ακριβώς γι’ αυτό διαταράσσεται η αλυσίδα της συνοχής, αρκεί ένας και μόνο κρίκος (ισοδύναμα κράτος–μέλος) για να εμποδίσει την ολοκλήρωση.
Το ίδιο συνέβη και με τις δύο διαδοχικές παγκόσμιες κρίσεις, τη χρηματοπιστωτική και την τρέχουσα υγειονομική. Η διαφορά της μιας από την άλλη είναι η εξής: η πρώτη είναι ενδογενής ενώ η δεύτερη εξωγενής. Άρα, είναι διαφορετικό το αίτιο. Οπότε, διαφορετικά θα πρέπει να είναι και τα μέτρα θεραπείας, όπως διαφορετική θα είναι η περίοδος ανάρρωσης και η ταχύτητα ανάκαμψης που θα οδηγήσουν σταδιακά στην ανάπτυξη. Και δεν είναι όλα τα πρότυπα ανάπτυξης κατάλληλα για όλες τις περιοχές του χώρου, τα προβλήματα ανισότητας, τις χρονικές συγκυρίες και τα είδη των κρίσεων.
Αυτό που σίγουρα σε καμία περίπτωση δεν βοηθά είναι η φανατικά μονομανής ενασχόληση με την αύξηση της κατανάλωσης, της παραγωγής, και κατά συνέπεια του ΑΕΠ, την εξωτερική χρηματοδότηση, την προσέλκυση ξένων επενδύσεων και τον εκ των υστέρων σχεδιασμό των πολιτικών. Καθώς, θεωρήθηκαν πανάκεια και πέτυχαν το αντίθετο αποτέλεσμα: έγιναν η αφορμή να συγκρουστούν τα κράτη–μέλη μεταξύ τους, τα θεσμικά όργανα της ΕΕ με τα κράτη–μέλη, τα θεσμικά όργανα της ΕΕ μεταξύ τους, οι πολιτικές μεταξύ τους, οι τόποι μεταξύ τους, οι πολίτες μεταξύ τους και με τα κεντρικά κράτη. Η ανάπτυξη δεν θα έπρεπε να είναι ένας αγώνας για κυριαρχία μεταξύ των κοινωνικών ομάδων που ανταγωνίζονται για τους περιορισμένους πόρους, αλλά μια κοινή αποστολή που προάγει τη συνεργασία όλων με όλους.
Εδώ λοιπόν φαίνεται ότι η αποκέντρωση των αρμοδιοτήτων και η ιδιοτυποποίηση των πόρων (εννοείται η πραγματική και όχι κατ’ επίφαση) είναι δυνατό να επιφέρουν μια αλλαγή στο επίπεδο της κοινωνικής ευημερίας· την ενδογένεια και την αυτοδυναμία που οι τοπικές κοινωνίες επιζητούν. Η ποιότητα της διακυβέρνησης επηρεάζει τις οικονομικές επιδόσεις στην Ευρωπαϊκή Ένωση και γι’ αυτό έχει σημασία για την περιφερειακή ανάπτυξη. Ξεκινώντας από ένα μικρό χωριό χτίζεται σταδιακά ολόκληρο το ευρωπαϊκό οικοδόμημα.
Εν κατακλείδι, όπως σε κάθε κοινωνική και οικονομική διαδικασία, έτσι και στην ανάπτυξη, τα πράγματα τείνουν σε κάποιο σημείο ισορροπίας, όταν αυτό που προσδοκούν οι άνθρωποι συμπίπτει με αυτό που πραγματικά συναντούν…