Δημοσίευση: Βήμα Press | 18 Απριλίου 2022
«Το ΑΕΠ μετρά τα πάντα εκτός από αυτό, που κάνει τη ζωή να αξίζει τον κόπο»
Robert Francis “Bobby” Kennedy
Ο Bobby Kennedy είχε δίκιο*. Το ΑΕΠ πέθανε. Σήμερα, η σχέση των πολιτικών προσώπων και των κομμάτων με το ΑΕΠ θυμίζει τη σχέση του John Carpenter με τα ζόμπι: όταν οι κυβερνήσεις θέλουν να εντυπωσιάσουν ή να τρομοκρατήσουν τους ψηφοφόρους τους, το επικαλούνται. Στην πρώτη περίπτωση, οι πολιτικοί ηγέτες συνηθίζουν να αποτιμούν την επιτυχία των πολιτικών προγραμμάτων τους σε όρους αύξησης του ΑΕΠ. Έτσι, κατά τη διαμόρφωση της προγραμματικής τους ατζέντας, επικεντρώνουν υπερβολικά στους παράγοντες που το μεγεθύνουν. Η εξήγηση είναι απλή: ως μέγεθος μετρά τη νομισματική αξία όλων των αγαθών και υπηρεσιών που παράγονται σε μια οικονομία κατά τη διάρκεια ενός έτους. Οι κυβερνήσεις μπορεί να αποτύχουν εάν αυτός ο αριθμός πέσει, κι έτσι, δεν αποτελεί έκπληξη, ότι προσπαθούν να τον κάνουν να ανέβει. Αλλά η προσπάθεια για αύξηση του ΑΕΠ δεν είναι το ίδιο με τη διασφάλιση της ευημερίας μιας κοινωνίας. Στη δεύτερη περίπτωση, είτε εμφανίζουν φιλόδοξα, αλλά μη ρεαλιστικά δημοσιονομικά προγράμματα και θέτουν στόχους που δεν μπορούν να επιτύχουν ή αποδίδουν μέρος της αποτυχίας τους στο κακό και απείθαρχο ΑΕΠ, που για κάποιο ανεξήγητο λόγο δεν συμμορφώνεται. Με άλλα λόγια, όταν μεγεθύνεται, οφείλεται σε επιτυχία των κυβερνήσεων· αλλά όταν συρρικνώνεται, δεν οφείλεται σε αποτυχία των κυβερνήσεων.
Η πραγματικότητα είναι λίγο διαφορετική· και ίσως λίγο απογοητευτική για τους λάτρεις των ιστοριών τρόμου: το ΑΕΠ δεν έχει τόση δύναμη όση του αποδίδεται στην πολιτική του ανάγνωση. Είναι ένα εργαλείο αποτίμησης της ποσοτικής διάστασης (ή μεγέθυνσης ή επέκτασης) της ανάπτυξης, αλλά από μόνο του δεν είναι επαρκές μέτρο οικονομικής επιτυχίας ούτε βεβαίως παράγοντας υπερβολικής ανησυχίας. Υπάρχουν διάφοροι λόγοι γι’ αυτό· κυρίως, επειδή μετρά τη δραστηριότητα της αγοράς και όχι την κοινωνική –ούτε καν την οικονομική– ευημερία. Αυτό σημαίνει ότι μεταξύ των δεδομένων που μας λέει (αλλά τελικά δεν μας λέει) είναι και το τι συμβαίνει με το μέσο εισόδημα, το οποίο δεν σχετίζεται πάντα με το πώς ζουν οι περισσότεροι άνθρωποι, οπότε δεν είναι αναγκαστικά κατάλληλος δείκτης για το πραγματικό επίπεδο διαβίωσης των νοικοκυριών. Γενικότερα οι δείκτες πρέπει να βρίσκονται σε λογική συνέπεια με την κοινωνική κατάσταση· ένας δείκτης υψηλού ρυθμού αύξησης του ΑΕΠ σε μια φτωχοποιημένη κοινωνία δείχνει, ότι η οικονομετρική απόδειξη δεν είναι ταυτόσημη με την αντικειμενική αλήθεια.
Γιατί, δεν είναι μόνο ότι η ποσοτική αύξηση του παραγόμενου προϊόντος της οικονομίας δεν ταυτίζεται με την ευημερία και την κοινωνική πρόοδο του πληθυσμού μιας χώρας· αυτό είναι τόσο φανερό, που δεν χρειάζεται να αναλυθεί. Είναι και ότι υπάρχουν πολλοί παράγοντες ανάπτυξης, που δεν εξηγούνται με το ΑΕΠ. Για παράδειγμα, αν μεγάλο μέρος της αύξησής του οφείλεται στα ραγδαία κέρδη των επιχειρήσεων, ενώ οι διάμεσοι μισθοί δεν έχουν μετακινηθεί, δεν πρόκειται για ανάπτυξη· και μαζί σημαίνει ότι οι καρποί της οικονομικής μεγέθυνσης δεν μοιράζονται. Πρόσθετα, η φροντίδα ενός νοικοκυριού που απαιτεί αποχή από την απασχόληση ισοδυναμεί με κανονική εργασία, αλλά δεν αποτυπώνεται πουθενά σε αυτό και δεν μας δείχνει πόσα της οφείλει η εθνική ανάπτυξη. Οπότε, δεν μαθαίνουμε πού πηγαίνουν τα χρήματα και πολλές πολύτιμες πληροφορίες χάνονται. Ο Paul Krugman το είπε καλύτερα από όλους: η βασική θέση του ΑΕΠ είναι, ότι αυτό που δεν ξέρεις δεν μπορεί να το βλάψει…
Κάπως έτσι, ένα περιορισμένων δυνατοτήτων εργαλείο, παράγει εκτιμήσεις που παράγουν προεκλογικά προγράμματα που γίνονται αποφάσεις που γίνονται μέτρα που γίνονται ολόκληρες πολιτικές αντιμετώπισης δημοσιονομικών προβλημάτων από μεγέθη που δεν μπορεί να προσδιορίσει. Διότι, το αποτέλεσμα προκύπτει από όσα το κράτος κάνει ή δεν κάνει. Την ίδια στιγμή, υπάρχει και το θέμα της δικαιοσύνης στα κριτήρια με τα οποία διαμορφώνονται οι δημόσιες πολιτικές, έτσι ώστε να θεωρούνται αναγκαίες: από τη μία, το κράτος προτάσσει την ανάγκη να εξασφαλιστούν συνθήκες σταθερότητας στο κοινωνικό και ανάπτυξης στο οικονομικό επίπεδο· από την άλλη, το ΑΕΠ δημιουργεί περισσότερα φορολογικά έσοδα και ταυτόχρονα δημοσιονομικό χώρο προς διανομή. Αλλά το αν το αποτελεσματικό μέτρο είναι ένα δίκαιο μέτρο αποτελεί αντικείμενο μιας ξεχωριστής ανάλυσης.
Στο διά ταύτα, μέσα από τις ίδιες τις δυνατότητες που δίνει το ΑΕΠ, δεν μπορούν να γίνουν πολλά πράγματα, αλλά λίγα πράγματα μπορούν να γίνουν. Για παράδειγμα, το να αποτιμηθούν τα επίπεδα ικανοποίησης της κοινωνίας σχετικά με το τι είναι αυτό που επιθυμεί για να αναπτυχθεί είναι σχεδόν αδύνατο. Για να αποκαλυφθούν οι προτιμήσεις, προϋπόθεση είναι να ισχύει ένα άλλο σύστημα μετρήσεων ακόμα πιο ευρύ, που να εμπεριέχει το ΑΕΠ. Έτσι όμως η αδυναμία του να επιτύχει καλές μετρήσεις, αφενός, παραμένει και, αφετέρου, οι πολλοί αριθμοί δεν είναι χρήσιμοι αφού περιπλέκουν τη διαδικασία της ανάπτυξης, διακινδυνεύοντας και το νόημά της. Μια καλή ιδέα θα ήταν οι κυβερνήσεις να ενημερώνουν τους πολίτες ποιος ωφελείται από τη μεγέθυνση του ΑΕΠ και πώς μοιράζεται στο γενικό πληθυσμό· για παράδειγμα, τι πηγαίνει στη μεσαία τάξη. Επίσης, πρέπει να γνωρίζουμε εάν, όταν το ΑΕΠ αυξάνεται, το χρέος αυξάνεται ή οι φυσικοί πόροι εξαντλούνται. Επιπλέον, πρέπει να γνωρίζουμε αν το προσδόκιμο ζωής του πληθυσμού έχει μειωθεί και αν συνδέεται τόσο αυτό όσο και οι κοινωνικές μεταβιβάσεις με την ποσοτική μεγέθυνση ή συρρίκνωση του συνολικού μέτρου παραγωγής.
Εν κατακλείδι, η κοινωνική χρησιμότητα του ΑΕΠ αμφισβητείται, καθώς είναι το λάθος εργαλείο για τη μέτρηση του τι έχει σημασία. Δεν μεταφέρει βασικά διαγνωστικά στοιχεία της κοινωνίας και της οικονομίας, τα οποία θα βοηθούσαν στην καθοδήγησή του. Οι υπεύθυνοι χάραξης πολιτικής και οι ομάδες της κοινωνίας των πολιτών θα πρέπει να δώσουν προσοχή όχι μόνο στη λειτουργία της αγοράς, τη νομισματική αξία των αγαθών και τον υλικό πλούτο· αλλά και στην υγεία, την εκπαίδευση, την αναψυχή, το περιβάλλον, την ισότητα, τη διακυβέρνηση, την πολιτική εκπροσώπηση, την κοινωνική σύνδεση και ενσωμάτωση, τη φυσική και οικονομική ασφάλεια και σε άλλους δείκτες ποιότητας ζωής. Διότι, δεν χρειάζεται να ειπωθεί, ότι η αγορά δεν λειτουργεί χωρίς ανθρώπους· αυτό είναι κάτι που το γνωρίζουν ακόμη και τα ζόμπι στην ιστορία μας, δηλαδή όσοι επιστρατεύουν παρωχημένες επικοινωνιακές τακτικές, όπου μπορεί προσωρινά να ζωντανεύουν, αλλά δεν επιβιώνουν στο φως της μέρας…
*Η ομιλία του R.F.K. για την αποτυχία του ΑΕΠ έχει μείνει στην Ιστορία· αν και εκφωνήθηκε στις 18.3.1968 στο Πανεπιστήμιο του Κάνσας, είναι σαν να γράφτηκε χθες. Τόσο μπροστά ήταν, που ακόμη και σήμερα ξεπερνά πολλά σύγχρονα εγχειρίδια.