Δημοσίευση: Βήμα Press | 20 Μαρτίου 2022
Στην κοινοτική ορολογία πολλές έννοιες είναι θολές και νεφελώδεις· άλλες πάλι είναι τόσο πρωτοποριακές, που δείχνουν το δρόμο και οι θεωρητικοί της Περιφερειακής Επιστήμης ορκίζονται σε αυτές.
Στην ολοκληρωμένη ανάπτυξη ως στόχου της Πολιτικής Συνοχής της Ευρωπαϊκής Ένωσης ο προσδιορισμός «ολοκληρωμένη» προέρχεται από το μαθηματικό ολοκλήρωμα, όπου κάθε προσέγγιση δεν μπορεί να μετρηθεί ακριβώς, γι’ αυτό και κάθε μία προστίθεται σε μια μεγαλύτερη για να δώσουν το τελικό αποτέλεσμα. Συγκεκριμένα, σημαίνει αυτογνωσία και γνώση ικανοτήτων και των ορίων των ικανοτήτων. Σημαίνει πρώτα μια εσωτερική ολοκλήρωση των ανθρώπων ενός χώρου, που εξωτερικεύεται με την ολοκλήρωση του σχεδιασμού. Όταν φθάσουμε στη φάση του σχεδιασμού, τότε η κάθε ενέργεια που κάποιος προτείνει και αναλαμβάνει, θα πρέπει να δένει με τη δραστηριότητα που κάποιος άλλος αναλαμβάνει στον ίδιο χώρο. Θα πρέπει και οι δυο συνειδητά να συμμετέχουν, να σχεδιάζουν και να λειτουργούν έτσι, ώστε η ενέργεια του καθενός να πολλαπλασιάζει το αναπτυξιακό αποτέλεσμα της ενέργειας του άλλου. Προεκτείνοντας, η ολοκλήρωση των ανθρώπων οδηγεί στην ολοκλήρωση των τόπων. Κάθε βήμα της διαδικασίας είναι μέρος του μεγαλύτερου ευρωπαϊκού στρατηγικού σχεδίου για ολοκληρωμένη ανάπτυξη, όπου η δράση του ενός δεν θα είναι αντίδραση στη δράση του άλλου, αλλά θα συμπληρώνει τη δράση του άλλου. Το τελικό αναπτυξιακό προϊόν της ολοκλήρωσης γίνεται αντιληπτό ως συνοχή. Ομοίως, η συνοχή είναι μια ασαφής και αδιευκρίνιστη έννοια, που δεν μπορεί να μετρηθεί ακριβώς και γίνεται με τη σειρά της αντιληπτή μέσα από τον αντίκτυπο και τις επιδόσεις μεγεθών ως στόχων που επιτυγχάνονται ή δεν επιτυγχάνονται.
Κάθε τρία έτη η Επιτροπή δημοσιεύει έκθεση σχετικά με την οικονομική, κοινωνική και εδαφική συνοχή στην Ευρωπαϊκή Ένωση, στην οποία παρουσιάζει την πρόοδο και το ρόλο της ως κινητήριας δύναμης για την περιφερειακή ανάπτυξη. Σε κάθε έκθεση αναλύει την εξέλιξη της συνοχής του ευρωπαϊκού χώρου με βάση ένα ευρύ φάσμα δεικτών που αφορούν την ευημερία, δίνοντας μια σαφέστερη εικόνα σχετικά με τις πολιτικές και τα μέτρα που πρέπει να σχεδιαστούν, ώστε να βοηθήσουν τις περιφέρειες να επιτύχουν ισόρροπη ανάπτυξη.
Στη νέα έκθεση συμπεραίνεται, ότι μετά τη συρρίκνωση των δημοσίων επενδύσεων εξαιτίας της οικονομικής και χρηματοπιστωτικής κρίσης, η Πολιτική Συνοχής έχει βελτιωθεί και έχει καταστεί η πιο σημαντική πηγή επενδύσεων για τα μέλη της Ένωσης. Διότι το ποσοστό των κονδυλίων συνοχής αυξήθηκε από το 34% του συνόλου των δημοσίων επενδύσεων κατά την περίοδο προγραμματισμού 2007–2013 σε 52% για την περίοδο προγραμματισμού 2014–2020. Και εκτιμάται ότι χωρίς αυτή, η μείωση των δημοσίων επενδύσεων θα ήταν ακόμη μεγαλύτερη στις χώρες της συνοχής.
Παρά ταύτα, ενώ η σύγκλιση μεταξύ των κρατών–μελών επιταχύνθηκε, κάτι που οφείλεται στην υψηλή ανάπτυξη των λιγότερο ανεπτυγμένων περιφερειών, οι περιφερειακές ανισότητες στο εσωτερικό των κρατών–μελών με υψηλό ποσοστό ανάπτυξης έχουν αυξηθεί. Για την ακρίβεια, αν και οι λιγότερο ανεπτυγμένες ανατολικές περιφέρειες άρχισαν να καλύπτουν τη διαφορά με την υπόλοιπη Ευρωπαϊκή Ένωση, οι επίμονες περιφερειακές ανισότητες παραμένουν στη Νότια και τη Νοτιοδυτική Ευρώπη, σημειώνοντας οικονομική στασιμότητα ή ύφεση, γεγονός που υποδηλώνει ότι έχουν κολλήσει σε παγίδα ανάπτυξης. Μπορεί ένα σημαντικό μέρος των δεδομένων να διαμορφώθηκε από τον πανδημικό αντίκτυπο, αλλά το συγκεκριμένο τμήμα της Νότιας και Ανατολικής Ευρώπης υποφέρει ανέκαθεν από το περιφερειακό πρόβλημα, το οποίο δείχνει ότι οξύνεται συνεχώς με τις διευρύνσεις· καθώς, οι περιφέρειες με χαμηλό εισόδημα έχουν την τάση να μεγαλώνουν γρηγορότερα, αλλά ό,τι και αν κάνουν δεν μπορούν να φθάσουν τις πρωτοπόρες. Υπάρχει μια καλή εξήγηση γι’ αυτό. Η πολυμορφία που χαρακτηρίζει τον ευρωπαϊκό χώρο δύσκολα επιτρέπει μία ενιαία ρύθμιση για τα πολλά και διαφορετικά προβλήματα ανισότητας, που εντείνονται με τις προσχωρήσεις νέων μελών. Αλλά και γι’ αυτό υπάρχει λύση: φαίνεται ότι η προσέγγιση της ολοκληρωμένης εδαφικής ανάπτυξης που προτείνεται στα κράτη–μέλη επιμερίζει τις τοποκεντρικές πολιτικές σε εξειδικευμένα εργαλεία και μέτρα για την κάθε περιοχή και έτσι μπορεί να διευθύνει συνολικά το μηχανισμό της συνοχής προς το 2050. Το μαθηματικό ολοκλήρωμα έγινε ευρωπαϊκή ολοκλήρωση για ένα λόγο, για να κατευθύνονται αποτελεσματικά οι κοινοτικές πιστώσεις, αφού προηγουμένως έχει καλυφθεί μέρος των αναπτυξιακών αναγκών των περιφερειών–στόχων ενδογενώς.
Παρ’ όλο που ο μηχανισμός της Πολιτικής Συνοχής δεν έχει αναδιανεμητικό χαρακτήρα, είναι ένας τρόπος να μειωθούν οι διανεμητικές αδικίες από τα ισχυρότερα μέρη που τραβούν διαρκώς πόρους από τα ασθενέστερα που μόνο δίνουν, όπως και οι συγκρουσιακές σχέσεις Βορρά–Νότου ως χώρες πληρώτριες και λαμβάνουσες. Γεγονός που αποτελεί ένα εκκωφαντικά παράδοξο φαινόμενο του οικονομικού συστήματος: πώς είναι δυνατόν ο τεμπέλης (!) Νότος να τροφοδοτεί συνεχώς τον προκομμένο Βορρά, αλλά ο Βορράς να εξεγείρεται ως αδικούμενος κατά του Νότου; Μήπως ο προνομιούχος οφείλει μέρος των προνομίων του στον μη–προνομιούχο; Μάλιστα, η παρατεταμένη ανισότητα στο συγκεκριμένο τμήμα της Ένωσης είναι το αποτέλεσμα μιας διαχρονικά ασκούμενης πίεσης των δυνατών επί των αδυνάτων, που έχει οδηγήσει σε περεταίρω αντιπαράθεση μεταξύ των δύο για διεκδικήσεις κοινοτικών πόρων υπέρ οικονομικών δραστηριοτήτων, θέσεων εργασίας και υποδομών και όλα μαζί αποτελούν τη ρίζα της μεγάλης δυσαρέσκειας των αναπτυξιακά καθυστερημένων περιοχών του ευρωπαϊκού χώρου. Και δικαιολογημένα. Άλλωστε, ο περιθωριοποιημένος και ασήμαντος Νότος είναι εξίσου πλούσιος σε εδαφικούς πόρους με τον ενσωματωμένο και σημαντικό Βορρά. Ίσως και περισσότερο.
Ως εκ τούτου, το δίδαγμα που αντλείται στο πεδίο έπειτα από κάθε έκθεση συνοχής είναι πάντα ένα για τα κράτη–μέλη: όταν το περιφερειακό πρόβλημα επιμένει σε εθνικό επίπεδο, η λύση δεν μπορεί να είναι περισσότερη από την ίδια αναποτελεσματική πολιτική, αλλά διαφορετικό είδος πολιτικής. Το πρώτο είναι παραλογισμός· το δεύτερο είναι προγραμματισμός.
Εν κατακλείδι, η συνοχή, όπως πράγματι αναφέρεται στην έκθεση, δεν θα πρέπει να επιδιώκεται αυστηρά υπό όρους σύγκλισης, δηλαδή ως ομοιομορφία ή εξομοίωση των ρυθμών μεγέθυνσης και των επιπέδων ανάπτυξης μεταξύ των κρατών–μελών· καθώς οι περιφέρειες με χαμηλό εισόδημα ακόμη και όταν μεγαλώνουν γρηγορότερα, δύσκολα φθάνουν τις πρωτοπόρες. Θα πρέπει να επιδιώκεται και υπό όρους εδαφιοποίησης της ανάπτυξης, δηλαδή ως δίκτυο ενδογένεσης και μεταφοράς προστιθέμενης αξίας από τη μία περιοχή στην άλλη, το οποίο μεταφέρει και το περιεχόμενο της αλληλεγγύης μεταξύ των ανθρώπων ως αλληλεγγύη μεταξύ των τόπων…